{"id":224,"date":"2024-04-15T13:42:19","date_gmt":"2024-04-15T13:42:19","guid":{"rendered":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/?p=224"},"modified":"2024-04-15T14:21:54","modified_gmt":"2024-04-15T14:21:54","slug":"dr-adam-matyszewski-autoreferat-rozprawy-doktorskiej-wychowawcza-funkcja-polskich-piesni-bozonarodzeniowych-xv-i-xvi-stulecia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/2024\/04\/15\/dr-adam-matyszewski-autoreferat-rozprawy-doktorskiej-wychowawcza-funkcja-polskich-piesni-bozonarodzeniowych-xv-i-xvi-stulecia\/","title":{"rendered":"Dr Adam Matyszewski. Autoreferat rozprawy doktorskiej: \u201eWychowawcza funkcja polskich pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych XV i XVI stulecia\u201d."},"content":{"rendered":"\n

1
Autoreferat rozprawy doktorskiej.
Wychowawcza funkcja polskich pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych XV i XVI stulecia.<\/strong>
Zasadniczym celem dysertacji by\u0142o wyodr\u0119bnienie z polskich kol\u0119d p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza i renesansu szerokiego aspektu wychowawczego poprzez ukazanie ponadczasowego i uniwersalnego przes\u0142ania p\u0142yn\u0105cego z ich tre\u015bci. Podstaw\u0119 dla podj\u0119tych rozwa\u017ca\u0144 stanowi\u0142 kontekst pedagogiczny i historyczno-o\u015bwiatowy. Aspekt religijny, spo\u0142eczny, psychologiczny i filozoficzno-antropologiczny pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105. W pierwszej cz\u0119\u015bci pracy zwr\u00f3ci\u0142em uwag\u0119 na znaczenie muzyki w \u017cyciu cz\u0142owieka,
poda\u0142em definicje i przyk\u0142ady r\u00f3\u017cnego typu pie\u015bni, przybli\u017cy\u0142em \u015bwiat muzyki obecny w Biblii i jej wp\u0142yw na sakralny wymiar utwor\u00f3w wokalnych w chrze\u015bcija\u0144skiej Europie. Osobne miejsce zaj\u0119\u0142y pie\u015bni polskie \u2013 z ich autorami i zbiorami \u2013 powsta\u0142e w okresie od \u015bredniowiecza do wieku XVI. Bez wzgl\u0119du na wyznanie czy \u015bwiatopogl\u0105d muzyka towarzyszy cz\u0142owiekowi od niepami\u0119tnych czas\u00f3w i kszta\u0142tuje jego postrzeganie \u015bwiata, u\u0142atwiaj\u0105c komunikowanie si\u0119 ze sob\u0105 i z innymi za pomoc\u0105 s\u0142\u00f3w, d\u017awi\u0119k\u00f3w i zwi\u0105zanych z nimi oddzia\u0142ywaniem na sfer\u0119 emocjonaln\u0105 czy wolitywn\u0105. W \u015bredniowiecznej Europie XIV-XV wieku nast\u0105pi\u0142y wa\u017cne procesy spo\u0142eczno-kulturowe, kt\u00f3re w spos\u00f3b istotny zawa\u017cy\u0142y na poziomie i sposobach wyra\u017cania chrze\u015bcija\u0144skiej religijno\u015bci tego okresu. W miejsce religijno\u015bci elitarnej, rozwijanej w XII i XIII stuleciu w zamkni\u0119tych kr\u0119gach monastycznych czy kolegiacko-kanonicznych, dosz\u0142a do g\u0142osu religijno\u015b\u0107 masowa z elementami narodowo\u015bciowymi; rozwija\u0142y si\u0119 tak\u017ce r\u00f3\u017cnorodne formy obrz\u0119dowe i pie\u015bniowe w j\u0119zyku polskim. Do g\u0142\u00f3wnych czynnik\u00f3w przyspieszaj\u0105cych ten proces mo\u017cna zaliczy\u0107: powstanie nowych kierunk\u00f3w teologicznych, powo\u0142anie zakon\u00f3w \u017cebraczych (mendykant\u00f3w) i popieranych przez te zakony bractw ko\u015bcielnych (np. tercjarzy), nast\u0119pnie dzia\u0142alno\u015b\u0107 ruch\u00f3w spo\u0142eczno-religijnych, kt\u00f3re wspiera\u0142y m. in. akcje biczownik\u00f3w i wagant\u00f3w, wreszcie upowszechnienie inscenizacji teatralno-religijnych, takich jak dramat liturgiczny czy misterium1.
W rozdziale drugim przedstawi\u0142em uwarunkowania historyczno-kulturowe,
kt\u00f3re towarzyszy\u0142y narodzinom polskich pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych. Wyja\u015bni\u0142em poj\u0119cie \u201ekol\u0119da\u201d, poda\u0142em jej typologi\u0119, om\u00f3wi\u0142em religijne pochodzenie kol\u0119d, opisa\u0142em ich charakter i form\u0119; przybli\u017cy\u0142em r\u00f3wnie\u017c konotacje europejskie polskich pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych; zaprezentowa\u0142em kol\u0119dy powsta\u0142e na ziemiach polskich, zbiory, w kt\u00f3rych zosta\u0142y zapisane oraz ich t\u0142umaczenia i migracje pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi nacjami i od\u0142amami chrze\u015bcija\u0144stwa. W XIV wieku w scholastyce nast\u0105pi\u0142o wyra\u017ane rozr\u00f3\u017cnienie wiary i rozumu. Uwypuklenie trudno\u015bci racjonalnego zg\u0142\u0119biania dogmat\u00f3w przyczyni\u0142o si\u0119 do uznania mi\u0142o\u015bci i mistyki jako podstawowych sposob\u00f3w poznawania Boga. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wi\u0119c w teologii proces humanizacji Chrystusa ewangelicznego obecny r\u00f3wnie\u017c pie\u015bniach bo\u017conarodzeniowych.<\/p>\n\n\n\n

1 Por. M. Korolko, Wst\u0119p, w: ten\u017ce, \u015aredniowieczna pie\u015b\u0144 religijna polska, Ossolineum, Wroc\u0142aw-Warszawa- Krak\u00f3w-Gda\u0144sk 1980, s. XV<\/p>\n\n\n\n

2
W miejsce postaci bizantyjskiego Chrystusa siedz\u0105cego w majestacie na tronie, w\u0142adcy i s\u0119dziego ludzi, niekt\u00f3rzy teologowie tego okresu woleli wpatrywa\u0107 si\u0119 w bli\u017csze im cz\u0142owiecze\u0144stwo Jezusa, kt\u00f3ry w swoim \u017cyciu i \u015bmierci upodobni\u0142 si\u0119 do cz\u0142owieka. Z tego wzgl\u0119du g\u0142\u00f3wnymi tematami \u00f3wczesnych traktat\u00f3w teologicznych i kaza\u0144 by\u0142y narodzenie Syna Bo\u017cego i m\u0119ka na krzy\u017cu. Wok\u00f3\u0142 tych zagadnie\u0144 zacz\u0119\u0142a narasta\u0107 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 apokryficzna, poszerzaj\u0105ca opisy ewangeliczne narodzin, dzieci\u0144stwa i cierpienia Chrystusa. Za najbardziej
reprezentatywnego przedstawiciela nowego kierunku teologicznego uznajemy \u015bw. Bernarda
z Clairvoux (\u20201153), g\u0142\u00f3wnego reformatora benedyktyn\u00f3w a zarazem za\u0142o\u017cyciela cysters\u00f3w.
Mistycyzm Bernarda, kt\u00f3ry mia\u0142 wp\u0142yw na literatur\u0119 religijn\u0105 p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza, by\u0142
g\u0142\u0119boko augusty\u0144ski. Cechowa\u0142a go mistyka mi\u0142o\u015bci (\u201eteologia serca\u201d, teologia affectiva),
zwi\u0105zana z elementami uczuciowymi i woluntarystycznymi. By\u0142 to kierunek odnowy
w najwy\u017cszym stopniu praktyczny, uczuciowy i ludzki. Stwarza\u0142 ponadto naturalny klimat
dla rozwoju zw\u0142aszcza poezji religijnej, kt\u00f3ra stanowi\u0142a literacki odpowiednik mistycznego
modelu \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego. Upowszechnieniem humanistyczno-mistycznych nurt\u00f3w
\u015bredniowiecznej teologii zaj\u0119\u0142y si\u0119 powstaj\u0105ce od XIII wieku zakony \u017cebracze: franciszkan\u00f3w,
dominikan\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej karmelit\u00f3w i augustian\u00f3w-eremit\u00f3w, kt\u00f3re rozprzestrzeni\u0142y si\u0119
w ca\u0142ym chrze\u015bcija\u0144stwie zachodnim. Na ziemiach polskich zw\u0142aszcza nurt franciszka\u0144ski
odcisn\u0105\u0142 swoje wyra\u017ane pi\u0119tno w duszpasterstwie masowym, czego wyraz znajdujemy mi\u0119dzy
innymi w tw\u00f3rczo\u015bci literackiej, w tym pie\u015bniowej. Pod wp\u0142ywem \u015bw. Franciszka zakonnicy
zaprezentowali nowy pogl\u0105d na cz\u0142owieka i form\u0119 jego stosunku do Boga. Chrystus i Maryja
schodz\u0105 z tronuj\u0105cych piedesta\u0142\u00f3w na ziemi\u0119, by uczestniczy\u0107 w ludzkich sprawach i trudach
codziennego \u017cycia. Pojawienie si\u0119 w Polsce (1453) braci mniejszych obserwant\u00f3w, zwanych
bernardynami, przyczyni\u0142o si\u0119 do zaszczepienia pewnych zwyczaj\u00f3w duszpasterskich
na rodzimym gruncie, daj\u0105c asumpt do powstania wielu pie\u015bni, w tym bo\u017conarodzeniowych,
kt\u00f3re \u015bpiewano wraz z ludem na przyk\u0142ad po kazaniach. Bernardyni, staraj\u0105c si\u0119 powi\u0105za\u0107 \u017cycie
religijne wiernych z codziennymi praktykami dewocyjnymi, upowszechniali takie nabo\u017ce\u0144stwa
ludowe jak: godzinki, nowenny, koronki (franciszka\u0144ski r\u00f3\u017caniec), drog\u0119 krzy\u017cow\u0105, akty
strzeliste i liczne popularne formu\u0142y modlitewne. We wszystkich tych praktykach wa\u017cn\u0105 rol\u0119
odgrywa\u0142a pie\u015b\u0144 religijna, kt\u00f3ra u\u0142atwia\u0142a popularyzacj\u0119 wymienionych nabo\u017ce\u0144stw,
przybli\u017ca\u0142a prawdy wiary, pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 wychowawcz\u0105 i katechizmowo-moralizatorsk\u01052.
W rozdziale trzecim zaprezentowa\u0142em wy\u0142aniaj\u0105c\u0105 si\u0119 z pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych
koncepcj\u0119 Boga i cz\u0142owieka w kontek\u015bcie antropologiczno-pedagogicznym. Analiz\u0119 tre\u015bci
zawartych w dawnych kol\u0119dach rozpocz\u0105\u0142em od przedstawienia obrazu Boga, a nast\u0119pnie
cz\u0142owieka ze wzgl\u0119du na implikacj\u0119 zawart\u0105 w pie\u015bniach religijnych, w kt\u00f3rych osoba Boga
warunkuje koncepcj\u0119 cz\u0142owieka. Mo\u017cna powiedzie\u0107 nawet wi\u0119cej, \u017ce wizerunek Tego
pierwszego jest idealnym wzorcem dla drugiego i pozwala zrozumie\u0107 wszelkie trudno\u015bci
na drodze do osi\u0105gni\u0119cia przez cz\u0142owieka swego cz\u0142owiecze\u0144stwa. W koncepcji chrze\u015bcija\u0144skiej
b\u0119dzie to nic innego jak realizowanie konkretnych idea\u0142\u00f3w, kt\u00f3re prowadz\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia
szcz\u0119\u015bcia pojmowanego nie tylko w wymiarze ziemskim, doczesnym, ale i \u017cycia wiecznego.
B\u0119dzie to r\u00f3wnie\u017c wyb\u00f3r i realizacja warto\u015bci, kt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142em jest B\u00f3g. W\u0142a\u015bnie aspekt
aksjologiczny oraz antropologiczno-pedagogiczna perspektywa trzeciej cz\u0119\u015bci pracy t\u0142umaczy
zmian\u0119 porz\u0105dku przedstawienia bohater\u00f3w badanych utwor\u00f3w. Obraz Boga
2 Por. tam\u017ce, s. XIX-XXII.<\/p>\n\n\n\n

3
wyinterpretowany z kol\u0119d odwo\u0142uje si\u0119 do cz\u0142owieka, i na odwr\u00f3t, obraz cz\u0142owieka zarysowany
jest w kontek\u015bcie istoty wy\u017cszej i mo\u017cliwo\u015bci transcendowania samego siebie3.
W wychowaniu chrze\u015bcija\u0144skim tre\u015bci te mog\u0105 by\u0107 potraktowane jako suma pewnych
prawd religijnych odnosz\u0105cych si\u0119 do wiary w jednego Boga, Osoby Boga, Jego natury.
Zawieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c wiedz\u0119 o samym Bogu pokazan\u0105 poprzez Jego przymioty, kt\u00f3re s\u0105 ju\u017c
konkretnymi warto\u015bciami realizowanymi w \u017cyciu Jezusa Chrystusa, Jego Matki Maryi, J\u00f3zefa
i innych. Teksty kol\u0119d przybli\u017caj\u0105 Osob\u0119 Chrystusa oraz Jego nauk\u0119 zawart\u0105 w relacjach
ewangelicznych, ukazuj\u0105c jedn\u0105 z mo\u017cliwo\u015bci uj\u0119cia problematyki cz\u0142owieka i warto\u015bci. Funkcja
komunikatu widziana poprzez ten rodzaj zawartych w jego tek\u015bcie informacji, dotyczy warto\u015bci
poznawczych i st\u0105d przyjmuje nazw\u0119 funkcji wychowawczo-dydaktycznej. Zawarte w kol\u0119dach
tre\u015bci mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 zar\u00f3wno poszerzeniu wiedzy wychowanka (odbiorcy), jak i sk\u0142onieniu go
do refleksji nad w\u0142asnym \u017cyciem i ustosunkowania si\u0119 do przyj\u0119tej hierarchii warto\u015bci.
Wskazuj\u0105c og\u00f3lne zasady i normy post\u0119powania, teksty pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych stanowi\u0105
nauk\u0119 i doktryn\u0119 \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego, wobec kt\u00f3rej nie spos\u00f3b nie przyj\u0105\u0107 okre\u015blonego
stanowiska, zasadzaj\u0105cego si\u0119 na wyborze i realizowaniu przedstawionych warto\u015bci lub ich
zanegowaniu. Funkcja poznawcza przejawia si\u0119 tak\u017ce w warstwie j\u0119zykowej kompozycji
i polega na przyswojeniu podstawowych prawd \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego. Ponadto j\u0119zyk ten,
opisuj\u0105c rzeczywisto\u015b\u0107 sakraln\u0105, ods\u0142ania przed odbiorc\u0105 (wychowankiem) \u015bwiat warto\u015bci
niewidzialnych i ukazuje spos\u00f3b realizowania tych warto\u015bci, by podkre\u015bli\u0107 ich istnienie
i przejawy w codziennym \u017cyciu4.
W czwartej cz\u0119\u015bci pracy dokona\u0142em analizy tekst\u00f3w kol\u0119d pod k\u0105tem relacji zachodz\u0105cych
mi\u0119dzy Bogiem a cz\u0142owiekiem. Poszukiwa\u0142em odpowiedzi na pytanie, do jakich postaw i jakimi
sposobami Stw\u00f3rca \u2013 Pedagog zamierza wychowywa\u0107 powierzony Mu lud, do kt\u00f3rego
przem\u00f3wi\u0142, ofiaruj\u0105c \u015bwiatu swojego pierworodnego Syna, a tak\u017ce jakiej odpowiedzi oczekuje
od cz\u0142owieka na ten dar \u201ezes\u0142any z nieba\u201d. W tre\u015bciach pie\u015bni natrafi\u0142em na niezliczon\u0105 ilo\u015b\u0107
opis\u00f3w reakcji chrze\u015bcijan na narodziny Jezusa. Przyj\u015bcie Zbawiciela na ziemi\u0119 mobilizowa\u0142o ich
do samookre\u015blenia z towarzysz\u0105cymi mu pytaniami: kim jestem, sk\u0105d przychodz\u0119 i dok\u0105d
zmierzam? Kto lub co mo\u017ce uczyni\u0107 mnie szcz\u0119\u015bliwym teraz i w przysz\u0142o\u015bci? Odpowiedzi\u0105
wyznawc\u00f3w Chrystusa na Jego przyj\u015bcie w ludzkiej naturze by\u0142y postawy: rado\u015bci, uni\u017cenia,
przeb\u0142agania, pro\u015bby i latrii.
W tekstach pie\u015bni okresu Bo\u017cego Narodzenia dostrzeg\u0142em Boga transcenduj\u0105cego \u015bwiat,
a jednocze\u015bnie bardzo ludzkiego w znaczeniu zaanga\u017cowania i troski o wychowanie cz\u0142owieka
do \u017cycia w pe\u0142ni. B\u00f3g zst\u0119puje w to ludzkie, u\u0142omne \u017cycie z \u0142ask\u0105 (anabasis), aby dotyka\u0107,
przemienia\u0107, kruszy\u0107, nawraca\u0107, uczy\u0107 bycia cz\u0142owiekiem na miar\u0119 Bo\u017cego zamys\u0142u. Stworzenie
wychodzi naprzeciw temu powo\u0142aniu do wielko\u015bci, wyra\u017ca w kol\u0119dach samego siebie, prawd\u0119
o \u017cyciu, cierpieniu i \u015bmierci. B\u00f3g, prowadz\u0105cy dialog ze \u015bwiatem, pragnie wej\u015b\u0107 w dialog
z jednostkowym cz\u0142owiekiem, poszukuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci nawi\u0105zania relacji z nim w taki spos\u00f3b,
by decyzja o pod\u0105\u017caniu drog\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015bci nale\u017ca\u0142a w pe\u0142ni do wolnego cz\u0142owieka, kt\u00f3rego my\u015bli,
mowa i uczynki stanowi\u0105 odpowied\u017a dan\u0105 Bogu (katabasis).
3 Por. A. Sojka, Cz\u0142owiek i B\u00f3g w pie\u015bni. Studium antropologiczno-pedagogiczne, UJ, Krak\u00f3w 2008, s. 47-48.
4 Por. tam\u017ce, s. 99-100.<\/p>\n\n\n\n

4
B\u00f3g przemawia w pie\u015bniach bo\u017conarodzeniowych, m\u00f3wi do cz\u0142owieka, rozumie go,
a przez to staje si\u0119 kim\u015b konkretnym, dostrzegalnym dla odbiorcy i bliskim. Cz\u0142owiek
odpowiada Bogu pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 nierzadko zdrobnia\u0142ym s\u0142ownictwem, wyra\u017caj\u0105c w nim
tkliwo\u015b\u0107 uczu\u0107, ujmuj\u0105c\u0105 prostot\u0119 i serdeczne zatroskanie o byt Nowonarodzonego. Omawiane
kol\u0119dy mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem ufnych modlitw p\u0142yn\u0105cych ze szczerego serca, nacechowanych
w\u0105tkami osobistymi. Postacie Maryi, J\u00f3zefa, Anio\u0142\u00f3w, Trzech Kr\u00f3li urzeczywistniaj\u0105 pewne
warto\u015bci: czysto\u015b\u0107, pokor\u0119, \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, prostot\u0119. Pragnienie ich uobecnienia w \u017cyciu
wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka mo\u017ce przejawia\u0107 si\u0119 t\u0119sknot\u0105 za odnowieniem, pe\u0142ni\u0105, g\u0142\u0119bi\u0105
i intensywno\u015bci\u0105 prze\u017cywania. Taka konstrukcja pozwoli\u0142a na wyinterpretowanie z materia\u0142u
badawczego konkretnych postaw wcielanych w byt egzystencjalny. S\u0105 to propozycje
postulowane przez autor\u00f3w pie\u015bni, kt\u00f3re mo\u017cna zaakceptowa\u0107 lub odrzuci\u0107, ale na pewno
warto podj\u0105\u0107 refleksj\u0119 nad tak nakre\u015blon\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata \u2013 wizj\u0105 religijn\u0105, a zarazem
humanistyczn\u0105, w kt\u00f3rej \u017cycie jawi si\u0119 jako warto\u015b\u0107 pierwszorz\u0119dna, a kryterium wybor\u00f3w jest
mi\u0142o\u015b\u0107 rozumiana jako akt wolnej woli cz\u0142owieka5.
W rozdziale pi\u0105tym pogrupowa\u0142em tematycznie g\u0142\u00f3wne tre\u015bci wyst\u0119puj\u0105ce
w analizowanych pie\u015bniach oraz przybli\u017cy\u0142em prezentowany w nich \u015bwiat warto\u015bci. Na czo\u0142o
wysun\u0119\u0142y si\u0119: macierzy\u0144stwo i ojcostwo, ub\u00f3stwo i uni\u017cenie Syna Bo\u017cego, \u015bwiat cn\u00f3t oraz obraz
przyrody, b\u0119d\u0105cy niejako t\u0142em ozdabiaj\u0105cym szopk\u0119 betlejemsk\u0105. Wyodr\u0119bni\u0142em r\u00f3wnie\u017c
warto\u015bci estetyczne i kulturotw\u00f3rcze kol\u0119d.
Kenoza i ub\u00f3stwo Chrystusa obecne w analizowanych tekstach przywo\u0142ywane s\u0105
wielokrotnie przez ich tw\u00f3rc\u00f3w, poniewa\u017c stanowi\u0142y element konstytuuj\u0105cy pos\u0142annictwo
Chrystusa i by\u0142y z Nim obecne przez ca\u0142e ziemskie \u017cycie. Przyk\u0142ad uni\u017conego, ogo\u0142oconego
z d\u00f3br materialnych Dzieci\u0119ca wymyka si\u0119 logice tego \u015bwiata, kt\u00f3ry ub\u00f3stwo duchowe
i materialne postrzega jako dysfunkcj\u0119, brak, niedostatek, u\u0142omno\u015b\u0107, niedoskona\u0142o\u015b\u0107.
Tymczasem autorzy pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych upodobali sobie w ub\u00f3stwie i upokorzeniu
Syna Bo\u017cego, czyni\u0105c z nich jeden z motyw\u00f3w przewodnich i nadaj\u0105c im znaczenie
pierwszorz\u0119dne, pozytywne i w pe\u0142ni warto\u015bciowe. Niech b\u0119dzie mi wolno przytoczy\u0107 cho\u0107by
kilka werset\u00f3w dw\u00f3ch pie\u015bni:
Czemu le\u017cysz tu w chlewie, niebieska pere\u0142ko,
Na tak grubym \u0142o\u017cyku czemu odpoczywasz?
(\u2026)
Gdzie s\u0105 twoje poduszki, mchowki?
Wszytkiego\u0107 nie dostaje, przyszed\u0142e\u015b tak dla mnie.
W stajni mi\u0119szkasz smrodliwej, o anjelskie liczko.
(\u2026)
Gdzie poduszki, pierzynki, odzienie rozkoszne?
Tego wszytkiego nie masz, o dzieci\u0119 mi\u0142osne6.
(\u2026)
W \u0142o\u017cko tako twarde mi\u0142o\u015b\u0107 cie w\u0142o\u017cy\u0142a (\u2026)
Pod sob\u0105\u015b te\u017c s\u0142om\u0119 mia\u0142, name\u015b w tym przyk\u0142ad da\u0142,
Ubogim a pokornym i te\u017c wszytkim n\u0119dznym7.
5 Por. tam\u017ce, s. 47.
6 \u201eZsta\u0142a si\u0119 nam nowina tego-to ksi\u0119\u017cyca\u201d.
7 \u201eZdrow b\u0105d\u017a, Jezu malu\u015bki, jen\u017ce\u015b krol niebieski\u201d.<\/p>\n\n\n\n

5
Obecne w kol\u0119dach zach\u0119ty do prowadzenia \u017cycia cnotliwego wpisuj\u0105 si\u0119 w cel
wychowania, kt\u00f3rym jest uprawa ludzkiej mo\u017cno\u015bci, aby cz\u0142owiek osi\u0105gn\u0105\u0142 doskona\u0142o\u015b\u0107
na ka\u017cdym polu zgodnym z jego natur\u0105. Jest to uprawa intelektu, formacja (sprawno\u015bci, cnoty),
a nie deformacja (wady). Cz\u0142owiek z natury ma braki w wiedzy (koryguje je nauka), w dzia\u0142aniu
(odpowiada za nie etyka), w wytwarzaniu (sztuka), w kontakcie z Bogiem (religia).
Najwa\u017cniejszymi dzia\u0142aniami, kt\u00f3re odpowiadaj\u0105 za ten proces, jest intelekt i wola cz\u0142owieka.
Dlatego najcz\u0119\u015bciej s\u0105 one atakowane i os\u0142abiane, staj\u0105c si\u0119 narz\u0119dziami do dezintegracji
i deformacji osoby. S\u0142uszny wydaje si\u0119 zatem postulat obrony intelektu8, kt\u00f3ry tw\u00f3rcy kol\u0119d,
obok wp\u0142ywania na wol\u0119 cz\u0142owieka, skrupulatnie formowali, uposa\u017caj\u0105c go m. in.
w podstawowe prawdy katechizmowe.
Bez wychowania do umi\u0142owania cn\u00f3t nie mo\u017ce by\u0107 mowy o pedagogice jako nauce
o moralnym smaku. Wed\u0142ug Johanna Friedricha Herbarta (1776-1841) cz\u0142owieka nale\u017cy
wychowa\u0107 do cnoty; bez znajomo\u015bci jego natury pozostaje si\u0119 w niewiedzy, je\u017celi chodzi
o zdanie sobie sprawy z mo\u017cliwo\u015bci wykszta\u0142cenia jednostki lub jej wypaczenia. Ponadto
wszelkie przejawy \u017cycia psychicznego, takie jak uczucia czy wola pochodz\u0105 od wyobra\u017ce\u0144.
Nauczanie to tworzenie wyobra\u017ce\u0144 u wychowanka przez co formuje si\u0119 osobowo\u015b\u0107 i charakter
(\u201enauczanie wychowuj\u0105ce\u201d)9.
Poruszony, w ostatniej cz\u0119\u015bci pracy, problem wychowania do umi\u0142owania przyrody
nie jest zagadnieniem b\u0142ahym czy abstrakcyjnym. Wszak wychowanie, jak definiuje je Czes\u0142aw
Kupisiewicz (1924-2015), to og\u00f3\u0142 czynno\u015bci zwi\u0105zanych z oddzia\u0142ywaniem \u015brodowiska
przyrodniczego i spo\u0142ecznego na cz\u0142owieka, kszta\u0142tuj\u0105cych jego osobowo\u015b\u0107 i trwaj\u0105cych przez
ca\u0142e \u017cycie. Wychowanie nie ogranicza si\u0119 zatem do okresu dzieci\u0144stwa i m\u0142odo\u015bci, jest
procesem trwaj\u0105cym ca\u0142e \u017cycie. Prawid\u0142owe wychowanie mo\u017ce wzmacnia\u0107 i stymulowa\u0107
podstawy funkcjonowania jednostek oraz spo\u0142ecze\u0144stwa, a nawet powodowa\u0107, \u017ce dana
cywilizacja (na wz\u00f3r na przyk\u0142ad antycznej cywilizacji greckiej z jej idea\u0142em kalokagatii \u2013
po\u0142\u0105czenia dobra z pi\u0119knem), wznosi si\u0119 na wy\u017cyny ducha i tw\u00f3rczej ekspresji kulturowej10.
W przyrodzie, podobnie jak w \u017cyciu cz\u0142owieka, istniej\u0105 warto\u015bci uniwersalne \u2013 prawda,
dobro i pi\u0119kno. Prawda to naturalno\u015b\u0107 zjawisk, proces\u00f3w i obiekt\u00f3w. Dobro to g\u0142\u00f3wnie
zdolno\u015bci produkcyjne i reprodukcyjne organizm\u00f3w, wymiana produkt\u00f3w w obiegu materii,
8 Por. M. Krasnod\u0119bski, Metafizyka czy ontologia edukacji?, w: S. Sztobryn, K. Dworakowska (Red.), Pedagogika
Filozoficzna, t. VIII: Wielog\u0142os w my\u015bli o wychowaniu. 100 lat polskiej pedagogiki filozoficznej, UW, Warszawa
2020, s. 57-58; por. tak\u017ce: M. Gogacz, Obrona intelektu, ATK, Warszawa 1969, s. 28. W podsumowaniu swojego
artyku\u0142u prof. Krasnod\u0119bski apeluje: \u201ePowinna zatem towarzyszy\u0107 nam troska i zapobiegliwo\u015b\u0107, stawiaj\u0105ca
na kultur\u0119 bycia, kultur\u0119 ducha, a nie na \u015bwiat u\u017cycia (konsumpcji), autorytarnej, narzuconej aksjologii i utopii,
gdy\u017c kultura ceni\u0105ca tylko konsumpcj\u0119 i przyjemno\u015b\u0107 musi prowadzi\u0107 do spadku efektywno\u015bci gospodarki
i zahamowania rozwoju nauki. W obliczu \u015bmierci metafizyki wydaje si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy zobowi\u0105zani do obrony
intelektu i odczytywanego przez niego (a nie kreowanego) realizmu i poznania samej rzeczywisto\u015bci, co przek\u0142ada
si\u0119 na rozumienie edukacji jako klasycznej paidei i humanitas\u201d; ten\u017ce, Metafizyka czy ontologia edukacji\u2026, s. 61.
9 D. St\u0119pkowski, Mi\u0119dzy pedagogik\u0105 a filozofi\u0105 Herbarta, \u201eRoczniki Nauk Spo\u0142ecznych\u201d, t. XXXVI, z. 2 (2008),
s. 76, 89-93. Zob. tak\u017ce: L. Zarzecki, Teoretyczne podstawy wychowania. Teoria i praktyka w zarysie, Karkonoska
Pa\u0144stwowa Szko\u0142a Wy\u017csza w Jeleniej G\u00f3rze, Jelenia G\u00f3ra 2012, s. 9.
10 J. Iwanicki [rec.]: Czes\u0142aw Kupisiewcz, Z dziej\u00f3w teorii i praktyki wychowania, Oficyna Wydawnicza \u201eImpuls\u201d,
Warszawa 2012, ss. 322, w: \u201eBiuletyn Historii Wychowania\u201d 2 (2019), s. 160.<\/p>\n\n\n\n

6
stabilno\u015b\u0107 z\u0142o\u017conych uk\u0142ad\u00f3w przyrodniczych. Wreszcie pi\u0119kno przejawia si\u0119 w r\u00f3\u017cnorodno\u015bci,
a jednocze\u015bnie w harmonii kszta\u0142t\u00f3w i barw, w ich funkcjonalnej integralno\u015bci11.
Franciszek Drtina wyrazi\u0142 opini\u0119, \u017ce \u201eidea\u0142 wychowania wzniecony przez renesans coraz
bardziej si\u0119 rozwija i uzupe\u0142nia. Stale domaga si\u0119, zamiast humanistycznej formalno\u015bci
wymowy, nauki realnej, zapoznawania si\u0119 z przyrod\u0105. Szko\u0142a powinna podawa\u0107 nie tylko to,
o czym pisa\u0142 Arystoteles, Pliniusz, Hipokrates i Galenus, lecz r\u00f3wnie\u017c wskazywa\u0107 spos\u00f3b
badania przyrody, zrozumienia jej zjawisk. A z tego do\u015bwiadczalnego studiowania natury
wydobywaj\u0105 si\u0119 podstawowe systemy sztuki wychowania\u201d12.
Innym wnioskiem wynikaj\u0105cym z ostatniej cz\u0119\u015bci pracy jest spostrze\u017cenie, \u017ce zdrowa
i pe\u0142na rodzina, kt\u00f3r\u0105 zapocz\u0105tkowali Maryja i J\u00f3zef ma fundamentalne znaczenie dla wzrostu
w cnocie jej cz\u0142onk\u00f3w. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce najg\u0142\u0119bsz\u0105 chorob\u0105 epoki, kt\u00f3r\u0105 nazywamy
ponowoczesno\u015bci\u0105 lub postmodernizmem, jest rezygnacja z figury ojca i matki, a tak\u017ce brak
woli czy pragnienia poszukiwania sensu, dla kt\u00f3rego warto \u017cy\u0107.
Odr\u0119bnym aspektem warto\u015bci edukacyjnych wynikaj\u0105cych z obcowania z dawnymi
kol\u0119dami jest poszerzanie sfery poznawczej poprzez zaznajamianie si\u0119 z kultur\u0105 j\u0119zyka oraz
kultur\u0105 muzyczn\u0105, a tak\u017ce uzmys\u0142owienie sobie funkcji kol\u0119d w ca\u0142okszta\u0142cie kultury
humanistycznej. Nie ma\u0142a w tym zakresie rola edukacji muzycznej w szko\u0142ach, kt\u00f3ra powinna
w swoich podstawach programowych uwzgl\u0119dni\u0107 estetyczny i kulturotw\u00f3rczy charakter kol\u0119d
pochodz\u0105cych z pierwszych wiek\u00f3w rodz\u0105cej si\u0119 kultury literackiej na ziemiach polskich. Warto
sobie w tym miejscu uzmys\u0142owi\u0107, \u017ce dawna forma pie\u015bni nie musi by\u0107 wcale mniej doskona\u0142a,
w swej budowie czy tre\u015bci, od swoich nast\u0119pczy\u0144, kt\u00f3re powsta\u0142y na przyk\u0142ad w wieku XVII
czy XIX. Co wi\u0119cej \u2013 powstawanie tak wielu kompozycji kol\u0119dowych na przestrzeni minionych
stuleci, dowodzi ich uniwersalizmu b\u0119d\u0105cego symbolem trwa\u0142ych i ponadczasowych w\u0105tk\u00f3w
zawartych w pie\u015bniach okresu Bo\u017cego Narodzenia, kt\u00f3re niezmiennie oddzia\u0142uj\u0105 na ludzkie
uczucia i my\u015bli. Zakres poznawczy pracy poszerzy\u0142 si\u0119 te\u017c o ukazanie kol\u0119d jako dziedziny kultury
i jej zwi\u0105zku z intelektualnym duchem poszczeg\u00f3lnych epok. O duchu tym stanowi\u0105 uk\u0142ady
w\u0142adzy, idee i przemiany spo\u0142eczne, miejsce religii, rozw\u00f3j nauk \u015bcis\u0142ych, humanistycznych,
w tym estetyki13 i estetyki muzycznej14.
Podj\u0119cie w dysertacji refleksji nad wychowawcz\u0105 funkcj\u0105 dawnych polskich pie\u015bni
bo\u017conarodzeniowych by\u0142o mo\u017cliwe ze wzgl\u0119du na ich tre\u015bciowe bogactwo i \u2013 chcia\u0142oby si\u0119
powiedzie\u0107 \u2013 niezg\u0142\u0119bione mo\u017cliwo\u015bci interpretacyjne w zakresie odniesie\u0144 egzystencjalnych.
XV- i XVI-wieczne kol\u0119dy jako utwory literackie kreuj\u0105 \u015bwiat cn\u00f3t i warto\u015bci, rozpatruj\u0105c
11 Por. L. Frey, Kwiaty \u2013 symbolika kszta\u0142tu i barwy, w: J. Marecki, L. Rotter (Red.), Symbol \u2013 znak \u2013 przes\u0142anie, t. 7:
Barwy i kszta\u0142ty, WN UPJPII, Krak\u00f3w 2012, s. 25.
12 F. Drtina, Idea\u0142y wychowania, J. Kietli\u0144ska-Rudzka (t\u0142um.), Warszawa 1901, s. 10. Zob. tak\u017ce: S. Podole\u0144ski,
Podr\u0119cznik pedagogiczny, Krak\u00f3w 1930, s. 126.
13 \u201eChodzi mi po prostu o tak\u0105 posta\u0107 wychowania, kt\u00f3ra obejmuje wszystkie formy ekspresji literackiej i
poetyckiej (s\u0142ownej), muzycznej, s\u0142owem formy integralnego zbli\u017cenia do rzeczywisto\u015bci, metod\u0119, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142bym
nazwa\u0107 wychowaniem estetycznym, obejmuj\u0105cym zarazem kszta\u0142ceniem tych zmys\u0142\u00f3w, na kt\u00f3rych opiera si\u0119
\u015bwiadomo\u015b\u0107 jednostki, a wraz z ni\u0105 ostatecznie inteligencja i zdolno\u015b\u0107 wydawania s\u0105d\u00f3w. Tylko poprzez
harmonijn\u0105 i nawykow\u0105 zgodno\u015b\u0107 tych zmys\u0142\u00f3w ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym mo\u017ce powsta\u0107 zintegrowana
osobowo\u015b\u0107\u201d; H. Read, Wychowanie przez sztuk\u0119, Ossolineum, Wroc\u0142aw-Warszawa-Krak\u00f3w-Gda\u0144sk 1976, s. 14.
14 M. Przychodzi\u0144ska, Edukacyjne aspekty wielo\u015bci zjawisk wsp\u00f3\u0142czesnej kultury muzycznej (2),
http:\/\/www.wychmuz.pl\/artykul_ar_74.html [25.03.2024].<\/p>\n\n\n\n

7
tematyk\u0119 \u017cycia ludzkiego w aspekcie zar\u00f3wno duchowym jak i psychofizycznym. Ukazuj\u0105c
\u015bwiat, a w nim miejsce cz\u0142owieka, wyra\u017anie opowiadaj\u0105 si\u0119 za okre\u015blon\u0105 hierarchi\u0105 warto\u015bci
i koncepcj\u0105 \u017cycia. Ponadto przedstawiaj\u0105 sytuacje, w kt\u00f3rych mo\u017ce znale\u017a\u0107 si\u0119 ka\u017cdy cz\u0142owiek;
stawiaj\u0105 pytania dotycz\u0105ce ludzkiej egzystencji, r\u00f3wnie\u017c te odnosz\u0105ce si\u0119 do moralnej kondycji
cz\u0142owieka; uwidaczniaj\u0105 wzorce osobowe, kt\u00f3re mo\u017cna na\u015bladowa\u010715.
Tw\u00f3rcy kol\u0119d rozumiej\u0105 wychowanie jako formacj\u0119 duchow\u0105, kt\u00f3ra wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie znajduje
swoje uzasadnienie w nurcie pedagogiki personalistycznej, afirmuj\u0105cej ka\u017cdy podmiot
wychowuj\u0105cy innych jako osob\u0119 zaanga\u017cowan\u0105 w proces ich socjalizacji, kszta\u0142cenia
i wychowania. W wymiarze spo\u0142ecznym bohaterzy pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych to osoby
relacyjne \u2013 uczestnicz\u0105 w \u017cyciu innych, anga\u017cuj\u0105 si\u0119 dla innych (dla kogo\u015b), obdarzaj\u0105 sob\u0105,
s\u0105 dla nich kim\u015b. W wymiarze transcendentnym za\u015b (szczeg\u00f3lnie odbiorcy kol\u0119d) kieruj\u0105 si\u0119
w stron\u0119 Boga i szcz\u0119\u015bcia wiecznego. Godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka tkwi bowiem przede wszystkim w jego
duchowej naturze16.
Badania nad kol\u0119dami, ujawniaj\u0105c problematyk\u0119 antropologiczno-aksjologicz\u0105
i komunikacyjn\u0105, prowadz\u0105 do zagadnie\u0144, kt\u00f3rymi zajmuje si\u0119 metafizyka, a tak\u017ce teologia,
z proponowanymi przez nie warto\u015bciami, wzorami i modelami \u017cycia. Pie\u015bni bo\u017conarodzeniowe
to utwory moralnie jednoznaczne, podnosz\u0105ce wiar\u0119 w istnienie sprawiedliwo\u015bci i dobra,
akcentuj\u0105ce wychowanie typu afirmatywnego. Inn\u0105 wyrazist\u0105 warto\u015bci\u0105 w tych wyj\u0105tkowych
pod wzgl\u0119dem literackim tekstach religijnych jest pok\u00f3j. W pie\u015bniach bo\u017conarodzeniowych
\u017ar\u00f3d\u0142em i dawc\u0105 pokoju jest B\u00f3g. Warto\u015b\u0107 ta eksponowana jest jako upragniona i po\u017c\u0105dana
przez ka\u017cdego cz\u0142owieka. Wyartyku\u0142owana zosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c podstawowa potrzeba istoty
ludzkiej, mianowicie bezpiecze\u0144stwo. W tekstach, w kt\u00f3rych od \u017cycia cz\u0142owieka wymaga si\u0119
\u201ebycia w prawdzie\u201d, ujawnia si\u0119 jeszcze jedna warto\u015b\u0107. Cz\u0142owiek powinien \u017cy\u0107 w prawdzie,
co wi\u0119cej, pragn\u0105\u0107 \u017cycia \u201eprze\u015bwietlonego \u015bwiat\u0142em prawdy\u201d. Pozna\u0107 prawd\u0119 to posi\u0105\u015b\u0107
szcz\u0119\u015bcie17.
Przekazana w kol\u0119dach wizja wychowania rozumiana jest jako kszta\u0142towanie dobrego
smaku, dzia\u0142ania, woli i my\u015blenia. Autorom pie\u015bni chodzi\u0142o o pog\u0142\u0119bienie, rozw\u00f3j
i uszlachetnienie ducha wiernych, poniewa\u017c w sferze ducha nale\u017cy umie\u015bci\u0107 najg\u0142\u0119bsze \u017ar\u00f3d\u0142o
dzia\u0142ania wychowawczego i impulsu pedagogicznego. W centrum uwagi stawiaj\u0105 oni
15 W pie\u015bniach bo\u017conarodzeniowych splataj\u0105 si\u0119 zarazem ekskluzywizm i uniwersalizm. Dekalog, do kt\u00f3rego
przestrzegania zach\u0119cani s\u0105 odbiorcy kol\u0119d, wyrasta ponad \u015bwiadomo\u015b\u0107 lokaln\u0105, wzywa do tego, \u017ceby mie\u0107
szersz\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u015bwiadomo\u015b\u0107 og\u00f3lnoludzk\u0105, powszechn\u0105. Jeruzalem okresu mesja\u0144skiego to wizja ojczyzny
duchowej, ojczyzny dusz. Prorocy obwieszczaj\u0105cy przyj\u015bcie Emmanuela walczyli w\u0142a\u015bnie o pierwsze\u0144stwo
Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego, kt\u00f3re znajduje si\u0119 w sercu ludzkim a zarazem ogarnia wszystkie ludy; por. H. Clerissac,
Le Mystere de l\u2019Eglise, Pary\u017c 1918, s. 22; cyt. za: J. Maritain, Religia i kultura, Fronda, Warszawa 2007, s. 53.
16 Por. B. \u015aliwerski, Pedagogika og\u00f3lna. Podstawowe prawid\u0142owo\u015bci, \u201eImpuls\u201d, Krak\u00f3w 2020, s. 270-271. Sp\u00f3r
o pedagogik\u0119 personalistyczn\u0105, o wychowanie duchowe wpisuje si\u0119 w powszechn\u0105 dyskusj\u0119 o tym, jakie ma by\u0107
nasze spo\u0142ecze\u0144stwo \u2013 zamkni\u0119te czy otwarte, hierarchiczne czy demokratyczne? Jaka ma w nim obowi\u0105zywa\u0107
etyka \u2013 zamkni\u0119ta czy otwarta? Na te pytania odpowiadaj\u0105 przedstawiciele pedagogiki transcendentalnej, a wi\u0119c
ka\u017cdej pedagogiki, kt\u00f3ra jest pedagogik\u0105 wiary, pedagogik\u0105 religii, pedagogik\u0105 pastoraln\u0105 czy wprost pedagogik\u0105
chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, katolick\u0105, czyli w swoich za\u0142o\u017ceniach inspirowan\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwem, teologicznie rozumian\u0105
i uzasadnian\u0105 transcendencj\u0105, oraz kt\u00f3rej reprezentanci uwzgl\u0119dniaj\u0105 potrzeby duchowego formowania
na podstawie tajemnic chrze\u015bcija\u0144stwa czy warto\u015bci absolutnych, transcendentalnych; tam\u017ce, s. 275-276.
17 W. Str\u00f3\u017cewski, Transcendentalia i warto\u015bci, w: Ten\u017ce, Istnienie i warto\u015b\u0107, Znak, Krak\u00f3w 1982, s. 79. Por. A. Sojka,
Cz\u0142owiek i B\u00f3g w pie\u015bni\u2026, s. 66.<\/p>\n\n\n\n

8
perspektyw\u0119 etyczn\u0105 opart\u0105 o chrze\u015bcija\u0144ski system warto\u015bci. Za cz\u0142owieka dobrze
wychowanego uwa\u017caj\u0105 tego, kto potrafi dzia\u0142a\u0107 etycznie. Takie rozumienie wychowania
obecne jest ju\u017c u Sokratesa, u stoik\u00f3w, w \u015bredniowieczu u tzw. antyteoretyk\u00f3w (\u015bw. Bernard,
Tomasz \u00e0 Kempis), w pietyzmie, w idealizmie niemieckim, a zw\u0142aszcza w pragmatyzmie18.
Odnosz\u0105c si\u0119 do wsp\u00f3\u0142czesnych pogl\u0105d\u00f3w na wychowanie, mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce tw\u00f3rcy
pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych opowiadaj\u0105 si\u0119 za humanistyczn\u0105 koncepcj\u0105 wychowania
i pedagogik\u0105 humanistyczn\u0105 skoncentrowan\u0105 na podmiocie (\u201epedagogika podmiotu\u201d).
W tekstach kol\u0119d odnajdziemy te\u017c elementy egzystencjalnej koncepcji wychowania (spotkania
i dialogu) \u2013 \u201epedagogiki istnienia i egzystencji\u201d. W tym sensie Mario Gennari m\u00f3wi o koncepcji
\u017cycia jako swoistego w\u0119drowania lub podr\u00f3\u017cy prowadz\u0105cej ku w\u0142asnej formacji (do wewn\u0105trz),
ale tak\u017ce ku \u015bwiatu (na zewn\u0105trz). Takie za\u015b do\u015bwiadczenie podr\u00f3\u017cy do wewn\u0105trz i na zewn\u0105trz
siebie czyni cz\u0142owieka podmiotem poszukuj\u0105cym siebie w swojej dog\u0142\u0119bnej istocie, ale tak\u017ce
wybiegaj\u0105cego ku \u017ar\u00f3d\u0142u wszelkiego poznania (Absolutowi)19.
Celem wychowania, wed\u0142ug autor\u00f3w kol\u0119d, jest \u201epotwierdzenie si\u0119\u201d lub \u201esprawdzenie si\u0119
w \u017cyciu\u201d, zwi\u0105zane z nadziej\u0105. Wychowanie otrzymuje tutaj przekierowanie swojego celu
na wychowanie do akceptacji w\u0142asnych ogranicze\u0144 i w\u0142asnej sko\u0144czono\u015bci, jak r\u00f3wnie\u017c
do przyj\u0119cia ludzkiej egzystencji w jej charakterze fragmentarycznym, przyczynowym,
niedope\u0142nionym20.
Kol\u0119dy XV i XVI stulecia, jako no\u015bnik kultury polskiej, by\u0142y i nadal pozostaj\u0105 wyrazem
narodowej to\u017csamo\u015bci i polskiej tradycji. W czasach wsp\u00f3\u0142czesnych \u2013 mimo proces\u00f3w
globalizacji, istotnych zmian w organizacji \u017cycia spo\u0142ecznego i w wyznawanych hierarchiach
warto\u015bci \u2013 nar\u00f3d traktowany jest nadal jako podstawowy rodzaj wsp\u00f3lnoty, odczuwanej
szczeg\u00f3lnie silnie w sytuacjach kryzys\u00f3w i zagro\u017cenia. Na to\u017csamo\u015b\u0107 tej wsp\u00f3lnoty \u2013 poza sfer\u0105
materialn\u0105 \u2013 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 m.in. j\u0119zyk, systemy warto\u015bci21, historia, wierzenia, obyczaje, style
18 Por. M. Nowak, Pedagogiczny profil nauk o wychowaniu. Studium z odniesieniami do pedagogiki piel\u0119gniarstwa,
KUL, Lublin 2012, s. 49-50. Pedagogika jako \u201eteoria impulsu pedagogicznego\u201d jest wiedz\u0105 \u2013 \u201enauk\u0105
o wychowaniu\u201d. Ta za\u015b jest teori\u0105 istoty i rzeczywisto\u015bci stawania si\u0119 cz\u0142owieka. W takim uj\u0119ciu nale\u017cy podkre\u015bli\u0107,
\u017ce nie istnieje jaki\u015b zwyk\u0142y i autonomiczny stan natury, nie istnieje zatem autonomia pedagogiczna, lecz ta wiedza
musi by\u0107 otwarta na wszystkie pok\u0142ady istnienia \u2013 w tym na istnienie Boga. Wiedza ta powinna uwzgl\u0119dni\u0107
wszystkie aspekty wychowania, r\u00f3wnie\u017c duchowe, a tak\u017ce istnienie Boga, kt\u00f3rego gdyby zabrak\u0142o \u201epedagogika
sko\u0144czy\u0142aby jako bankrut\u201d [R. Guardini, Grundlegung der Bildungslehre. Versuch einer Bestimmung des
P\u00e4dagogisch-Eigentlichen, W\u00fcrzburg, Werkbund-Verlag, 1953, s. 20]. Gdy wi\u0119c m\u00f3wimy o profilu pedagogicznym,
nale\u017cy odej\u015b\u0107 od poszukiwania jakiej\u015b specyfiki absolutnej na rzecz specyfiki otwartej na ca\u0142o\u015b\u0107 sfery duchowej,
wiedzy i kultury; M. Nowak, Pedagogiczny profil\u2026, s. 49.
19 Por. M. Gennari, Trattato di pedagogia generale, Studi Bompiani RCS Libri, Milano 2007, s. 70; cyt. za:
M. Nowak, Pedagogiczny profil\u2026, s. 54.
20 A. Sojka, Wychowawcza perspektywa pie\u015bni w edukacji artystycznej, w: \u017burakowski B. (Red.), Kultura
artystyczna w przestrzeni wychowania, WUJ, Krak\u00f3w 2011, s. 85. W kontek\u015bcie prezentowanych pie\u015bni mo\u017cemy
m\u00f3wi\u0107 o potrzebie wychowywania do warto\u015bci, a wi\u0119c podejmowania zada\u0144 wychowawczych, kt\u00f3re okre\u015blano
dawniej jako: wychowanie religijne, wychowanie \u015bwiatopogl\u0105dowe lub nauka \u017cycia, wychowanie moralne lub
obyczajowe, wychowywanie w poszanowaniu prawa, wychowywanie obywatelskie, polityczne i spo\u0142eczne,
wychowanie estetyczne; por. W. Brezinka, Wychowanie i pedagogika. W dobie przemian kulturowych,
J. Kochanowicz (t\u0142um.), WAM, Krak\u00f3w 2005., s. 25.
21 Rozpatruj\u0105c religi\u0119 jako system warto\u015bci, a tym samym traktuj\u0105c pie\u015b\u0144 religijn\u0105 jako przekaz tych\u017ce warto\u015bci,
zauwa\u017camy, \u017ce dostarcza ona kryteri\u00f3w wyboru w\u0142a\u015bciwych alternatyw post\u0119powania oraz wytycza kierunek
d\u0105\u017ce\u0144 ludzkich zgodny z przyjmowanymi przez jednostk\u0119 warto\u015bciami. Religia pomaga w interioryzowaniu
warto\u015bci oraz pe\u0142ni funkcj\u0119 utrwalaj\u0105c\u0105 warto\u015bci, zw\u0142aszcza moralne. Wyznacza r\u00f3wnie\u017c hierarchi\u0119 warto\u015bci,<\/p>\n\n\n\n

9
\u017cycia, sztuka. W innym uj\u0119ciu to\u017csamo\u015b\u0107 narodowa rozumiana jest jako stan wsp\u00f3lnych
do\u015bwiadcze\u0144, \u015bwiadomo\u015bci i emocji cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rzy identyfikuj\u0105 si\u0119 z rodzim\u0105
kultur\u0105 i widz\u0105 w niej mo\u017cliwo\u015b\u0107 osobowego rozwoju. Obok pami\u0119ci tego, co by\u0142o, jest to te\u017c
idea wsp\u00f3lnego budowania tera\u017aniejszo\u015bci. Narodowa to\u017csamo\u015b\u0107 kulturowa jest si\u0142\u0105
dynamiczn\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mo\u017ce ona trwa\u0107 i wci\u0105\u017c siebie rozwija\u0107. Nie odnawia si\u0119 jednak
i nie tworzy automatycznie. Zachowanie tradycji i rozw\u00f3j wymagaj\u0105 ci\u0105g\u0142ego wysi\u0142ku tw\u00f3rczego
i przekazywania narodowej to\u017csamo\u015bci kolejnym pokoleniom \u2013 tu istotna rola przypada
edukacji22.
Dziedzictwo pedagogiczne jest niew\u0105tpliwie cz\u0119\u015bci\u0105 dziedzictwa kulturowego, a wi\u0119c
zbioru zasob\u00f3w rzeczy materialnych i niematerialnych wraz ze zwi\u0105zanymi z nim warto\u015bciami
duchowymi, zjawiskami historycznymi i obyczajowymi, uznawanymi za godne ochrony prawnej
dla dobra spo\u0142ecze\u0144stwa i jego rozwoju. Dziedzictwo kulturowe23, kt\u00f3rego no\u015bnikiem s\u0105
najstarsze polskie pie\u015bni bo\u017conarodzeniowe nale\u017cy przekazywa\u0107 nast\u0119pnym pokoleniom,
zw\u0142aszcza z uwagi na ich warto\u015bci naukowe, patriotyczne, religijne i artystyczne, maj\u0105ce
znaczenie dla to\u017csamo\u015bci i ci\u0105g\u0142o\u015bci rozwoju politycznego, spo\u0142ecznego i kulturalnego,
dowodzenia prawdy i upami\u0119tniania wydarze\u0144 historycznych, kultywowania poczucia pi\u0119kna
i wsp\u00f3lnoty cywilizacyjnej24.
Podsumowanie
Celem pracy by\u0142o ukazanie walor\u00f3w wychowawczych tekst\u00f3w najstarszych polskich kol\u0119d,
a wychowanie to tak\u017ce kszta\u0142towanie postaw, kt\u00f3re s\u0105 wyrazem stosunku cz\u0142owieka do \u017cycia,
do siebie i innych ludzi, do przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci. Takie spojrzenie umo\u017cliwia lepsze
kszta\u0142towanie swej przysz\u0142o\u015bci i lepsze prze\u017cywanie dnia dzisiejszego. Pozwala postrzega\u0107
otaczaj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 w spos\u00f3b maksymalnie wyostrzony i wysubtelniony, zdobywa\u0107
i prze\u017cywa\u0107 nowe do\u015bwiadczenia zwi\u0105zane z odkrywaniem w\u0142asnego \u017cycia psychicznego,
wzbogaca\u0107 za po\u015brednictwem dzie\u0142 sztuki, w tym pie\u015bni, wiedz\u0119 zdobyt\u0105 w spos\u00f3b
intelektualny oraz obudzi\u0107 w wychowankach jako ich odbiorcach nowe zainteresowania i pasj\u0119
poznawcz\u0105. Wa\u017cn\u0105 rzecz\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c to, by wychowanie estetyczne, o kt\u00f3rym by\u0142a mowa
w ostatniej cz\u0119\u015bci pracy, stanowi\u0142o inspiracj\u0119 do w\u0142asnej aktywno\u015bci tw\u00f3rczej dzieci, m\u0142odzie\u017cy
i doros\u0142ych. Innym stawianym wychowaniu estetycznemu wymaganiem jest to, aby skutecznie
dopomaga\u0142o ono poszerzaniu i wzbogacaniu wiedzy o dorobku kulturowym pokole\u0144.
co z kolei warunkuje prawid\u0142owe funkcjonowanie osobowo\u015bci. Stabilna hierarchia warto\u015bci, jak\u0105 proponuje
religia, pomaga cz\u0142owiekowi dostrzec g\u0142\u0119bszy sens \u017cycia i zachowa\u0107 spok\u00f3j w sytuacjach trudnych (granicznych).
Pozwala na to analiza danej sytuacji nie tylko w kontek\u015bcie spo\u0142eczno-kulturowym czy biologicznym, ale r\u00f3wnie\u017c
transcendentnym; por. A. Sojka, Cz\u0142owiek i B\u00f3g w pie\u015bni…, s. 103-104.
22 Por. M. Przychodzi\u0144ska, Edukacyjne aspekty\u2026 .
23 W literaturze cz\u0119sto rozumie si\u0119 dziedzictwo jako og\u00f3\u0142 wytwor\u00f3w kultury jakiej\u015b zbiorowo\u015bci. S\u0105 one
przekazywane z pokolenia na pokolenie i wykazuj\u0105 zdolno\u015b\u0107 trwania w czasie; J. Falkowska, Przedmowa, w: Tej\u017ce
(Red.), Polskie dziedzictwo pedagogiczne. Rozwa\u017cania o ideach i instytucjach, WN UMK, Toru\u0144 2016, s. 7.
24 Por. tam\u017ce, s. 8. Kol\u0119dy, zawieraj\u0105c g\u0142\u0119bokie i poruszaj\u0105ce tre\u015bci, s\u0105 no\u015bnikiem szeroko rozumianej tradycji
kulturowej. Przetrwa\u0142y setki lat w niezmienionym kszta\u0142cie, dlatego stanowi\u0105 cenny materia\u0142 badawczy dla
naukowc\u00f3w r\u00f3\u017cnych dziedzin. Obcuj\u0105c z dawnymi pie\u015bniami bo\u017conarodzeniowymi dotykamy swoistego
fenomenu socjokulturowego, w\u0142a\u015bciwego polskiej tradycji, obyczajowo\u015bci i \u015bwiadomo\u015bci; por. D. Niewiadomski,
Od \u201eKonopielki\u201d do \u201e\u015alicznej Liliji\u201d, \u201eAkcent\u201d 1 (2006): Donat Niewiadomski. Od “Konopielki” do “\u015alicznej Liliji” –
Akcent (akcentpismo.pl) [25.03.2024].<\/p>\n\n\n\n

10
Ma w szczeg\u00f3lno\u015bci umo\u017cliwia\u0107 zapoznanie si\u0119 z r\u00f3\u017cnymi dokonaniami w dziedzinie sztuki,
osobliwo\u015bci\u0105 warunk\u00f3w, w jakich powstawa\u0142y, oraz \u017cyciem ich tw\u00f3rc\u00f3w i przes\u0142aniem,
jakie pragn\u0119li przekaza\u0107 swym odbiorcom. Wiedza taka bowiem pozwala na istotn\u0105 niekiedy
zmian\u0119 sposobu widzenia otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci, tj. dostrzeganie w niej coraz wi\u0119cej
mieni\u0105cych si\u0119 barw i znamion godnych najwy\u017cszego uznania; wzbogaca obraz \u015bwiata i ludzi,
u\u0142atwia znalezienie w nich pi\u0119kna i dobra25.
Nie strach i groza wobec Nowonarodzonego, ale mi\u0142o\u015b\u0107, rado\u015b\u0107 i \u0142agodno\u015b\u0107 staj\u0105 si\u0119
tworzywem poetyckim kol\u0119dy. Sama kol\u0119da zapisa\u0142a si\u0119 w naszej pami\u0119ci jako sfera dostojnego
pi\u0119kna, harmonii i \u0142agodno\u015bci. Wypracowa\u0142a ona swoist\u0105 \u201eestetyk\u0119 \u0142agodno\u015bci\u201d, kt\u00f3ra jest
istotnym rysem sztuki s\u0142owa poetyckiego w kol\u0119dzie. Boja\u017a\u0144 i nadzieja, b\u0119d\u0105ce cz\u0119stym jednak
motywem pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych, to znaki nieoboj\u0119tno\u015bci Boga wobec cz\u0142owieka i wi\u0119zi
cz\u0142owieka z Bogiem. Trwoga \u201el\u0119kliwych pasterzy\u201d oraz nadzieje i rado\u015b\u0107 zbawienia oznaczaj\u0105
w kol\u0119dzie do\u015bwiadczenie przemiany, kt\u00f3r\u0105 objawia ucz\u0142owieczenie Boga. Kol\u0119da pr\u00f3buje da\u0107
s\u0142owny wyraz do\u015bwiadczeniu tej przemiany i wype\u0142ni\u0107 wychowawcz\u0105 tre\u015bci\u0105 zar\u00f3wno czasy
minione jak i obecne26.
Od \u015bredniowiecza a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy kol\u0119da stanowi bogate pasmo tradycji s\u0142owno-
muzycznej, charakteryzuj\u0105ce si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 stabilno\u015bci\u0105 symboli, tekst\u00f3w i melodii. Kol\u0119da jest
wci\u0105\u017c \u017cywotn\u0105 ostoj\u0105 \u015bwiata typu sakralnego, korzysta chyba najszerzej, w por\u00f3wnaniu
z innymi gatunkami pie\u015bni religijnej, z tradycji. Kol\u0119da nie kreuje nowych znacze\u0144, nie stwarza
nowych sens\u00f3w, ale \u201eprzypomina\u201d dawno\u015b\u0107, powtarzalno\u015b\u0107 i niezmienno\u015b\u0107 \u015bwiata, a wi\u0119c
udziela tak\u017ce sankcji hipotezom \u201eprzysz\u0142o\u015bci\u201d. W tym sensie jest tekstem \u201eg\u0142\u0119binowym\u201d,
odwo\u0142uj\u0105cym si\u0119 do Tajemnicy nie poprzez metafory czy obrazy poetyckie, ale poprzez
pobudzenie, za spraw\u0105 impuls\u00f3w s\u0142owno-muzycznych i odwiecznych formu\u0142, pok\u0142ad\u00f3w naszej
pod\u015bwiadomo\u015bci. St\u0105d jak\u017ce \u0142atwo mo\u017cemy potwierdzi\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 \u015bwiata kol\u0119dy
z \u201eprzypomnieniami\u201d \u015bwiata dzieci\u0144stwa, z jakim\u015b uniwersalnym obrazem tego \u015bwiata,
nak\u0142adaj\u0105cym si\u0119 na sceneri\u0119 i symbolik\u0119 bo\u017conarodzeniow\u0105, daj\u0105c\u0105 poczucie wiecznego
i nieustannego \u201epocz\u0105tku\u201d. Teksty kol\u0119d s\u0105 szerokim pomostem w \u015bwiat dzieci\u0144stwa
i rodzinno\u015bci, pomostem ku ka\u017cdemu \u201egdzie\u015b\u201d i \u201ekiedy\u015b\u201d.
Dzi\u015b, gdy pasma tradycji si\u0119 porwa\u0142y, gdy coraz bardziej jeste\u015bmy \u201eznik\u0105d\u201d, dawne kol\u0119dy
mog\u0105 by\u0107 nie tylko egoistycznie wykorzystywanym \u201enarz\u0119dziem\u201d wspomnie\u0144, ale tak\u017ce
\u201enarz\u0119dziem\u201d zakorzenienia si\u0119 w universum. Pie\u015bni bo\u017conarodzeniowe s\u0105 nie tylko powrotem
do dzieci\u0119cego synkretyzmu pierwszych do\u015bwiadcze\u0144 \u015bwiata, pe\u0142nych \u201ewszystkoistno\u015bci\u201d,
poczucia zwi\u0105zku z \u201einnymi\u201d, doznania grozy i zdziwienia, ale s\u0105 r\u00f3wnie\u017c projekcj\u0105 wiecznego
\u0142adu i harmonii. Kol\u0119dy XV i XVI stulecia m\u00f3wi\u0105 o ma\u0142ym Jezusie jak o ka\u017cdym dziecku. Bosko\u015b\u0107
25 L. Zarzecki, Teoretyczne podstawy wychowania\u2026, s. 133-134. W kwestii polskiej pie\u015bni bo\u017conarodzeniowej
pozostaje sporo rejon\u00f3w nadal niezbadanych, kt\u00f3re czekaj\u0105 na odkrycie i opisanie przez kolejne pokolenia
cierpliwych i dociekliwych badaczy. Ciekawym do\u015bwiadczeniem mog\u0142oby si\u0119 okaza\u0107 dotarcie do utwor\u00f3w
kol\u0119dowych, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce jeszcze funkcjonuj\u0105 w ustnym przekazie starszych pokole\u0144 Polak\u00f3w i s\u0105 \u015bpiewane
w domach, a dot\u0105d nie zosta\u0142y spisane czy nagrane. Interesuj\u0105cym i godnym na\u015bladowania przyk\u0142adem takiego
kad\u0142ubkowego zaci\u0119cia by\u0142 w p\u0142ockim mi\u0119dzywojniu ks. W\u0142adys\u0142aw Skierkowski; zob. np.: Ten\u017ce, Puszcza
kurpiowska w pie\u015bni, cz. 2, z. II, TNP, P\u0142ock 1933.
26 R. Sulima, Czas kol\u0119d, w: J. Bartmi\u0144ski J., R. Sulima (Red.), Kol\u0119dy polskie, Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza,
Warszawa 1991, s. 7-8.<\/p>\n\n\n\n

11
zostaje ucz\u0142owieczona (do Male\u0144kiego przemawia si\u0119, tuli Go, troszczy si\u0119 o Niego, sprawuje
si\u0119 nad Nim opiek\u0119). Kol\u0119dowe synostwo, macierzy\u0144stwo i ojcostwo staje si\u0119 uniwersaln\u0105
miar\u0105 ka\u017cdego synostwa, macierzy\u0144stwa i ojcostwa. R\u00f3wnie\u017c w tym powinni\u015bmy upatrywa\u0107
walor\u00f3w wychowawczych najstarszych polskich pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych27.
Podejmuj\u0105c si\u0119 pr\u00f3by implementacji wymienionych warto\u015bci na gruncie wsp\u00f3\u0142czesnej
pedagogiki, nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 imponderabili\u00f3w, jakie przy\u015bwieca\u0142y ich tw\u00f3rcom \u2013
uformowanie cz\u0142owieka wra\u017cliwego na ewangeliczne przes\u0142anie zwi\u0105zane z narodzinami
Chrystusa i w\u0142\u0105czenie go w szeroko poj\u0119ty \u0142aci\u0144ski kr\u0105g cywilizacyjny, gdzie Boga stawia si\u0119
na pierwszym miejscu, a wszystko inne kszta\u0142tuje si\u0119 w spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwy prawom Boskim28.
Z drugiej strony pozostaje jednak nuta pesymistycznego realizmu, kt\u00f3ry ka\u017ce wyra\u017ca\u0107
przypuszczenie, \u017ce restauracja dawnych kol\u0119d, na fali powszechnego upadku kultury, mo\u017ce
natrafi\u0107 \u2013 poza wysublimowanym gronem pasjonat\u00f3w \u2013 na niema\u0142y op\u00f3r. Tym bardziej,
\u017ce \u0142atwo dostrzec obecnie w spo\u0142ecze\u0144stwach demokratycznych dzia\u0142anie si\u0142, kt\u00f3re \u201estale
i r\u00f3wnomiernie cisn\u0105 g\u00f3rny poziom kultury w d\u00f3\u0142, jak grawitacja\u201d29. Jest ona na tyle silna,
\u017ce s\u0142owa strofy z wizjonerskiej powie\u015bci Stanis\u0142awa Ignacego Witkiewicza \u201eNienasycenie\u201d
(1930), maj\u0105 szans\u0119 si\u0119 spe\u0142ni\u0107:
Nie trafi\u0105 te ksi\u0119gi pod \u017cadne strzechy,
bo \u017cadnych strzech ju\u017c nie b\u0119dzie.
I w og\u00f3le \u017cadnej z tego nie b\u0119dzie pociechy,
tylko \u015bwi\u0144stwo r\u00f3wnomiernie rozpe\u0142\u017anie si\u0119 wsz\u0119dzie30.
Pomimo pe\u0142zaj\u0105cego \u201e\u015bwi\u0144stwa\u201d w kulturze, muzyce i sztuce, nale\u017cy \u017cywi\u0107 nadziej\u0119,
\u017ce uniwersalne i ponadczasowe pierwiastki oraz pozytywne i wychowawcze \u201eferomony\u201d
dawnych kol\u0119d wysy\u0142ane w \u015bwiat przez ich tw\u00f3rc\u00f3w, nie zostan\u0105 unicestwione w ogniu
politycznej poprawno\u015bci postmodernizmu.
27 Por. tam\u017ce, s. 16-17.
28 Wsp\u00f3\u0142czesna my\u015bl pedagogiczna d\u0105\u017cy do pe\u0142nej autonomii. Wyra\u017ca si\u0119 to przede wszystkim w odrzuceniu
wszelkich ponaddoczesnych cel\u00f3w wychowawczych natury religijnej. Obecno\u015b\u0107 takich cel\u00f3w w pedagogice
dezawuowana jest w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b jako wychowanie \u201ewyznaniowe\u201d. Stanowisko to opiera si\u0119
na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce istnieje czysto pedagogiczna teleologia jako zamkni\u0119ty w sobie i mo\u017cliwy do zrealizowania
system, a dopiero na tym fundamencie cz\u0142owiek mia\u0142by niejako \u2013 odpowiednio do swoich osobistych sk\u0142onno\u015bci
\u2013 umieszcza\u0107 tak\u017ce warto\u015bci religijne. Tymczasem \u00f3w naturalny \u015bwiat pedagogiki po prostu nie istnieje, podobnie
jak nie istnieje zamkni\u0119ta w sobie naturalna duchowo\u015b\u0107. Zw\u0142aszcza dla cz\u0142owieka wierz\u0105cego wychowanie
autonomiczne jest absolutnie niezrozumia\u0142e. Je\u015bli istnieje B\u00f3g \u017cywy, to istnieje on tak\u017ce w nauczaniu. Je\u015bli B\u00f3g
istnieje, a mimo to wy\u0142\u0105czamy Go ze sfery rzeczywisto\u015bci, na kt\u00f3rej opiera si\u0119 nauczanie, to takie nauczanie kuleje
i to w najwa\u017cniejszym punkcie (\u2026). Duch istnieje i istniej\u0105c przenika ca\u0142y byt ludzki. Kto chce oddzia\u0142ywa\u0107 na ludzki
byt, musi liczy\u0107 si\u0119 z duchem. To groteska: uznawa\u0107 istnienie Boga, ale wy\u0142\u0105cza\u0107 Go ze sfery wychowawczej,
tak jakby nie istnia\u0142. B\u00f3g istnieje i wszelkie wychowanie, kt\u00f3re ignoruje istnienie Boga, staje mniej lub bardziej
wyra\u017anie wobec duchowego bankructwa. Je\u015bli B\u00f3g wszed\u0142 w histori\u0119 ludzk\u0105, je\u015bli Chrystus jest Synem Bo\u017cym
i przynosi na \u015bwiat nowy porz\u0105dek rzeczywisto\u015bci i now\u0105 hierarchi\u0119 warto\u015bci, to jest to zobowi\u0105zuj\u0105ce r\u00f3wnie\u017c
w sferze wychowania cz\u0142owieka. Dopiero wtedy bowiem wychowanie w\u0142\u0105cza si\u0119 w ten proces rozwojowy,
u kt\u00f3rego pocz\u0105tku stoi wspomniany impuls pedagogiczny; R. Guardini, Misja wychowawcza. Podstawy
Pedagogiki, w: Ten\u017ce, B\u00f3g daleki, B\u00f3g bliski, J. Ko\u017abia\u0142 (t\u0142um.), \u201eW drodze\u201d, Pozna\u0144 1991 s. 276-277.
29 B. Wolniewicz, Z pedagogiki og\u00f3lnej, w: Ten\u017ce, Filozofia i warto\u015bci post factum, P. Oko\u0142owski (Red.), Antyk,
Komor\u00f3w 2021, s. 16.
30 Cyt. za: tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n



<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W tekstach pie\u015bni okresu Bo\u017cego Narodzenia dostrzeg\u0142em Boga transcenduj\u0105cego \u015bwiat, a jedno- cze\u015bnie bardzo ludzkiego w znaczeniu zaanga\u017cowania i troski o wychowanie cz\u0142owieka do \u017cycia w pe\u0142ni.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":229,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-224","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/224","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=224"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":235,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/224\/revisions\/235"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/229"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}