{"id":276,"date":"2024-10-02T09:41:14","date_gmt":"2024-10-02T09:41:14","guid":{"rendered":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/?p=276"},"modified":"2024-10-02T11:04:58","modified_gmt":"2024-10-02T11:04:58","slug":"gorecki-artes-liberales","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/2024\/10\/02\/gorecki-artes-liberales\/","title":{"rendered":"Artur G\u00f3recki: Artes liberales"},"content":{"rendered":"\n

Boecjusz (nazywany pierwszym scholastykiem), ratuj\u0105c dziedzictwo staro\u017cytno\u015bci przed zapomnieniem (by\u0142 prawdziwym przewodnikiem w przekazywaniu tradycji), wp\u0142yn\u0105\u0142  tak\u017ce na ukszta\u0142towanie si\u0119 \u015bredniowiecznego systemu szkolnictwa, w ramach kt\u00f3rego rozwinie si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u201estudium litterarum\u201d \u2013 wiedza \u015bwiecka[1]<\/a>. Kasjodor podzieli\u0142 nauki na sztuki wyzwolone, zwane naukami \u015bwieckimi (litterae saeculares<\/em>), i nauki teologiczne (litterae divinae<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Boecjusz przekaza\u0142 rodz\u0105cej si\u0119 nowej kulturze arystotelesowski podzia\u0142 nauk na teoretyczne, praktyczne i logik\u0119, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a zar\u00f3wno pierwszemu jak i drugiemu dzia\u0142owi[2]<\/a>. Zaproponowane przez niego znaczenie koncepcji siedmiu sztuk wyzwolony zawiera\u0142o w sobie poj\u0119cie filozofii jako wiedzy ludzkiej. <\/p>\n\n\n\n

Septem artes liberales[3]<\/em><\/a><\/em> (siedem umiej\u0119tno\u015bci godnych cz\u0142owieka wolnego: gramatyka, retoryka, dialektyka oraz arytmetyka, geometria, muzyka, astronomia), nale\u017c\u0105ce do umiej\u0119tno\u015bci teoretycznych, mia\u0142y stanowi\u0107 w\u0142a\u015bciwy przedmiot filozofii. <\/strong><\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

P\u00f3\u017aniej zacz\u0119to okre\u015bla\u0107 przedmiot filozofii niezale\u017cnie od sztuk wyzwolonych, podejmowano tak\u017ce pr\u00f3by rozbudowywania katalogu artes (n<\/em>p. o fizyk\u0119, etyk\u0119 czy nawet sztuki mechaniczne). Sztuk\u0119 rozumiano jako umiej\u0119tno\u015b\u0107 wytwarzania kierowanego (prawym) rozumem (ars est habitus quaedam et recta ratio factibilium<\/em>). Umiej\u0119tno\u015b\u0107 ta zak\u0142ada\u0142a zatem znajomo\u015b\u0107 pewnych regu\u0142, \u201enie nazywa sztuk\u0105 irracjonalnej roboty\u201d \u2013 pisa\u0142 Platon[4]<\/a>. W \u015bredniowieczu ars <\/em>bez \u017cadnego dookre\u015blenia znaczy\u0142a tyle, co ars liberalis[5]<\/strong><\/a><\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Podstaw\u0119 wykszta\u0142cenia cz\u0142owieka stanowi\u0142o trivium<\/em> (\u0142ac. tri \u2013 trzy, via \u2013 droga), artes rationales, <\/em>obejmuj\u0105ce gramatyk\u0119, retoryk\u0119 i dialektyk\u0119 (odpowiadaj\u0105 one zasadniczo wskazywanym przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 psychologi\u0119 etapom rozwoju dziecka)[6]<\/a>. Bardzo wa\u017cne jest to, \u017ce regu\u0142y umiej\u0119tno\u015bci gramatycznych, retorycznych i logicznych odczytywano z rzeczywisto\u015bci (by\u0142o to poznawanie realne, a nie poznanie wytwor\u00f3w umys\u0142u). Dopiero po tym etapie, gdy dziecko umie ju\u017c wyra\u017ca\u0107 swoje my\u015bli, argumentowa\u0107, uzasadnia\u0107 racje, przychodzi czas na kolejny etap edukacji <\/em>quadrivium (artes liberales quadriviales, artes reales)<\/em>. Sztuki takie jak arytmetyka, geometra, astronomia, muzyka, zajmuj\u0105 si\u0119 \u2013 jak twierdzi\u0142 Boecjusz \u2013 ilo\u015bci\u0105 we w\u0142a\u015bciwym ka\u017cdej z nich aspekcie<\/em> [7]<\/sup><\/em><\/sup><\/a>. Trivium<\/em> koncentruje si\u0119 na s\u0142owie, a <\/em>quadrivium<\/em> na liczbie<\/em> [8]<\/sup><\/em><\/sup><\/a>. <\/em>Podzia\u0142 ten leg\u0142 u podstaw organizacji szkolnictwa w kolejnych wiekach.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Przypomnimy[9]<\/a>, \u017ce retoryk\u0119 postrzegano jako jeden z element\u00f3w nieodzownych do w\u0142a\u015bciwego rozwoju cz\u0142owieka. Usprawnia\u0142a go ona do tego, aby potrafi\u0142 za pomoc\u0105 s\u0142owa, wykorzystuj\u0105c regu\u0142y poprawnego rozumowania, uczciwie wskaza\u0107 to, \u201eco odno\u015bnie do ka\u017cdego przedmiotu mo\u017ce by\u0107 przekonuj\u0105ce\u201d[10]<\/a>. Za\u015b dialektyk\u0119 pojmowano zar\u00f3wno jako sztuk\u0119 dyskutowania (wymaga rozmowy, wymiany my\u015bli), jak i rozumowania, widz\u0105c w niej spos\u00f3b poznania intelektualnego, przekraczaj\u0105cy czysto formalne zwi\u0105zki logiczne. Dialektyka uczy\u0142a korzystania z rozumu, kt\u00f3ry by\u0142 narz\u0119dziem s\u0142u\u017c\u0105cym do poszukiwania prawdy.<\/p>\n\n\n\n

Jednak umys\u0142 dziecka musi najpierw \u201ezape\u0142ni\u0107 si\u0119\u201d s\u0142ownictwem, \u017ceby nast\u0119pnie mie\u0107 co kojarzy\u0107 i wyci\u0105ga\u0107 wnioski. Temu w\u0142a\u015bnie mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 gramatyka. Kasjodor nazwie gramatyk\u0119 \u201epodstaw\u0105 wykszta\u0142cenia, chwalebn\u0105 matka p\u0142odno\u015bci, nauczycielk\u0105 mowy, ozdoba rodzaju ludzkiego, kt\u00f3ra ucz\u0105c nas tego, co m\u00f3wili staro\u017cytni, wspiera jednocze\u015bnie rad\u0105\u201d[11]<\/a>. Ale to za spraw\u0105 Izydora z Sewilli utrwali\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce gramatyka jest fundamentem sztuk wyzwolonych i wszystkich innych nauk. Gramatyka tradycyjna wyros\u0142a na gruncie staro\u017cytnej my\u015bli filozoficznej (Platon, Arystoteles, filozofia stoicka). Owe \u201edrogi\u201d (gramatyka, retoryka, dialektyka) wzajemnie si\u0119 wspieraj\u0105 i przenikaj\u0105, dlatego czasami s\u0105 trudne do rozdzielenia.<\/p>\n\n\n\n

Wiele w\u0105tk\u00f3w filozoficznych przetrwa\u0142o w gramatyce w staro\u017cytno\u015bci tak\u017ce w czasach, gdy przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 ona w nauk\u0119 o charakterze filologicznym. Od XI wieku coraz wi\u0119kszy wp\u0142yw na gramatyk\u0119 zaczyna wywiera\u0107 dialektyka, kt\u00f3ra zostanie mocno przesycona terminami gramatycznymi i b\u0119dzie oddzia\u0142ywa\u0107 na retoryk\u0119[12]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Gramatyka \u2013 jako jedna ze sztuk trivium \u2013 <\/em>uczy\u0142a j\u0119zyka, fleksji i sk\u0142adni (formalnie poprawnego konstruowanie zda\u0144), a ostatecznie systemu wyra\u017cania my\u015bli. Ucze\u0144 g\u0142o\u015bno czyta\u0142 i wymawia\u0142, zwracaj\u0105c szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na akcenty i pauzy[13]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Gramatyka prowadzi\u0142a tak\u017ce do poznawania kultury opisanej przez j\u0119zyk. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nauczanie gramatyki i dialektyki dokonywa\u0142o si\u0119 si\u0119 poprzez analiz\u0119 dzie\u0142 literackich. S\u0142owa odmieniano przez przypadki, \u0142\u0105czono fakty i wyci\u0105gano wnioski.<\/p>\n\n\n\n

W cz\u0119\u015bci teoretycznej podstaw\u0105 nauczania by\u0142y pisma autor\u00f3w antycznych, w praktycznej (\u0107wiczenia gramatyczne) \u2013 poezja antyczna[14]<\/a>. Zawsze zaczynano od przekazania uczniowi konkretnych wiadomo\u015bci (wyk\u0142ad, czytanie tekstu), a nast\u0119pnie przechodzono do analizy danego problemu. Nauczyciel wyja\u015bnia\u0142 figury poetyckie, znaczenia nieznanych s\u0142\u00f3w, wprowadza\u0142 elementy analizy krytycznej utworu. Nauczanie gramatyki przez d\u0142ugi czas opierano na podr\u0119cznikach Donata i Pryscjana[15]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Jak wi\u0119c wida\u0107 poj\u0119cie gramatyka mia\u0142o o wiele szerszy zakres znaczeniowy od dzisiejszego. Przynajmniej od czas\u00f3w Alkuina gramatyka przesta\u0142a by\u0107
tylko nauk\u0105 o s\u0142owach, sylabach, zasadach interpunkcji. Zajmowa\u0142a si\u0119 studiowaniem
s\u0142owa w jego relacjach z procesem my\u015blowym. Obejmowa\u0142a, mi\u0119dzy innymi, to, co dzi\u015b nazywamy literatur\u0105[16]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Gramatyka \u015bredniowieczna mia\u0142a r\u00f3wnie\u017c wymiar etyczny, \u201ewyra\u017ca\u0142a\u201d moralne kwalifikacje m\u00f3wi\u0105cego. Prawid\u0142owe u\u017cycie j\u0119zyka mia\u0142o by\u0107 wyrazem si\u0142y ludzkiego ducha i \u201echroni\u0107 przed herezj\u0105\u201d[17]<\/a>. \u201eNajpierw nale\u017cy pozna\u0107 j\u0119zyk, nast\u0119pnie nauki praktyczne, bo cnota oczyszcza wzrok ducha, kt\u00f3ry musi by\u0107 niezwykle przenikliwy przy uprawianiu nauk teoretycznych, by dopiero przej\u015b\u0107 do mechanicznych.\u201d[18]<\/a><\/strong><\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Dla ludzi \u015bredniowiecza j\u0119zyk mia\u0142 ogromne znaczenie, starano si\u0119 pozna\u0107 stosunki zachodz\u0105ce mi\u0119dzy wyrazami, poj\u0119ciami i bytem \u2013 ca\u0142a scholastyka rozwija si\u0119 na pod\u0142o\u017cu gramatyki[19]<\/a>. Wykszta\u0142cono wsp\u00f3lny j\u0119zyk gramatyczny i naukowy[20]<\/a>. Kultura \u015bredniowiecza by\u0142a kultur\u0105 mowy; cz\u0119sto nawet ci, kt\u00f3rzy umieli czyta\u0107, nie robili tego po cichu. Podstawowa funkcja j\u0119zyka (mowa i pismo) polega\u0142a na wyra\u017caniu my\u015bli. Relacja mi\u0119dzy j\u0119zykiem a rzecz\u0105 by\u0142a zapo\u015bredniczona poprzez poj\u0119cia (sensy).<\/p>\n\n\n\n

Artur G\u00f3recki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a>Por. W. Se\u0144ko, Jak rozumie\u0107 filozofi\u0119 \u015bredniowieczn\u0105<\/em>, K\u0119ty 2001, s. 47.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a>Przypomnijmy, \u017ce Arystoteles wprowadzi\u0142 nast\u0119puj\u0105cy podzia\u0142 nauk: teoretyczne, praktyczne i pojetyczne \u2013 za najcenniejsze uwa\u017ca\u0142 te pierwsze. Zalicza\u0142 do nich metafizyk\u0119, matematyk\u0119 oraz fizyk\u0119 \u2013 tworzy\u0142y one wiedz\u0119, dla samej wiedzy. Metafizyka mia\u0142a prowadzi\u0107 do g\u0142\u0119bokiego poznania rzeczywisto\u015bci. Nauki praktyczne mia\u0142y na celu doskonalenie moralne, a pojetyczne wykorzystywa\u0142y wiedz\u0119, do opisu \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a>Etymologi\u0119 nazwy wywodzono (np. M. T. Cicero, De oratore libri tres<\/em>, I 16, 72) z \u0142ac. s\u0142owa \u201eliber\u201d (wolny) i przeciwstawiano \u201eartes, quae libero sunt dignae\u201d (sztuki, kt\u00f3re godne s\u0105 wolnego cz\u0142owieka), \u201eartes serviles\u201d (sztukom niewolniczym).<\/p>\n\n\n\n

Wykaz zawieraj\u0105cy siedem sztuk wyzwolonych ustali\u0142 si\u0119 w I w. przed Chr.; znajdujemy go w Scholia<\/em> Dionizjosa Traka. Obejmuje on trzy przedmioty (artes) literackie: gramatyk\u0119, retoryk\u0119, dialektyk\u0119, oraz cztery dyscypliny matematyczne: geometri\u0119, arytmetyk\u0119, astronomi\u0119 i muzyk\u0119. Pocz\u0105tki takiego podzia\u0142u zauwa\u017ca si\u0119 ju\u017c u Pitagorasa i Archytasa z Tarentu. W staro\u017cytno\u015bci podejmuj\u0105 go i rozwijaj\u0105: od strony artes \u201eliterackich\u201d \u2014 Isokrates, a od strony nauk (sztuk) matematycznych \u2014 Platon. Terencjusz Varron wymienia w Disciplinarum libri<\/em> siedem sztuk wyzwolonych, a tak\u017ce medycyn\u0119 i architektur\u0119. O sztukach wyzwolonych pisze Augustyn w De Ordine<\/em>, za\u015b o arytmetyce, geometrii, astronomii i muzyce Boecjusz w De Arithmetika <\/em>(ksi\u0119ga 1, 1); rozwa\u017cania nad sztukami wyzwolonymi zawiera te\u017c dzie\u0142o encyklopedyczne De nuptiis Philologiae<\/em> et Mercurii Martianusa<\/em> Capelli oraz Etymologie<\/em> Izydora z Sewilli (za: http:\/\/www.ptta.pl\/pef\/pdf\/a\/artesliberales.pdf<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a>Cyt. za: W. Tatarkiewicz, Dzieje sze\u015bciu poj\u0119\u0107<\/em>, Warszawa 1975, s. 22.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a>Podzia\u0142y sztuk mechanicznych pojawi\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej, takich zestawie\u0144 dokonywano np. w XII wieku.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a>Znana pisarka Dorota L. Sayers ju\u017c w 1947 roku w eseju Zagubione narz\u0119dzia uczenia <\/em>postulowa\u0142a powr\u00f3t do klasycznej metody nauczania.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a>Arytmetyka  \u2013  zajmuje si\u0119 liczb\u0105 jako wielko\u015bci\u0105 sam\u0105 w sobie, muzyka  \u2013 bada r\u00f3\u017cne stosunki liczb, geometria \u2013  zajmuje si\u0119 nieruchom\u0105 przestrzeni\u0105, astronomia \u2013 zajmuje si\u0119 ruchem.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a>Por. P. Milcarek, Tezy o edukacji klasycznej dla cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej,<\/em> \u201eChristianitas\u201d nr 58,<\/p>\n\n\n\n

 http:\/\/christianitas.org\/site_media\/content\/ch58_milcarek.pdf<\/a> .<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a>O dialektyce i retoryce pisa\u0142em wcze\u015bniej: http:\/\/christianitas.org\/news\/o-retoryce-uwag-kilka\/<\/a>; http:\/\/christianitas.org\/news\/o-dialektyce-nauce-o-przejrzystych-racjach\/<\/a> .<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a>Retoryka<\/em>, 1355b 10\u201311.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a>Agnieszka Kijewska, Filozof i jego muzy. Antropologia Boecjusza \u2013 jej \u017ar\u00f3d\u0142a i recepcja<\/em>, Krak\u00f3w 2011, s. 289.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a>Jan z Salisbury uwa\u017ca\u0142, \u017ce gramatyka, kt\u00f3ra stanowi\u0142a \u00f3wcze\u015bnie cz\u0119\u015b\u0107 szeroko poj\u0119tej logiki \u0142\u0105cznie z dialektyk\u0105, jest w rzeczywisto\u015bci kolebk\u0105 filozofii. Znaczenie gramatyki zmienia si\u0119 tak bardzo, \u017ce pod koniec XIII wieku \u2013  po ukszta\u0142towaniu si\u0119 gramatyki spekulatywnej (wi\u0105\u017ce si\u0119 j\u0105 najcz\u0119\u015bciej z nazwiskiem Rogera Bacona, albo Tomaszem z Erfurtu), maj\u0105cej cechy teoretycznej nauki o j\u0119zyku jako strukturze uniwersalnej (celem nie jest ju\u017c nauka j\u0119zyka, ale opisanie i wyja\u015bnienie jego struktury) \u2013 Boecjusza z Dacji b\u0119dzie uwa\u017ca\u0142, \u017ce filozof musi by\u0107 w pierwszej kolejno\u015bci gramatykiem, nie za\u015b metafizykiem.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a>Por. P. Jaroszy\u0144ski, Cz. Jaroszy\u0144ski, Podstawy retoryki klasycznej<\/em>, Warszawa 1995, s.15.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a>Zob. H. Gneuss, Grammatik<\/em> (Lateinisches Mittelalter), [w:] Lexikon des Mittelalters<\/em>, t. 4, M\u00fcnchen-Z\u00fcrich 1989, kol. 1640. Zaznaczmy, \u017ce w wiekach \u015brednich poezji nie uznawano za sztuk\u0119, widziano w niej rodzaj filozofii (czy wieszczenia \u2013 jak pisze W\u0142adys\u0142aw Tatarkiewicz).<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a>Przyjmowano system gramatyczny wypracowany przez tych autor\u00f3w, cz\u0119sto zast\u0119puj\u0105c jednak tradycyjne cz\u0119\u015bci mowy i przypadki poj\u0119ciami zaczerpni\u0119tymi z logiki i metafizyki. A. K. Rogalski, Znaczenie modi significandi w \u015bredniowiecznych traktatach gramatyczno-logicznych<\/em>, \u201eRoczniki Filozoficzne\u201d t. LVI, nr 1, s. 263.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a>Por. R. Pernoud, Heloiza i Abelard<\/em>, Katowice 2007, s. 14.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a>A. K. Rogalski, op. cit., s. 255.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a>Za: http:\/\/www.ptta.pl\/pef\/pdf\/a\/artesliberales.pdf<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a>Por. J. Le Goff, Inteligencja  w wiekach \u015brednich<\/em>, Warszawa 1997, s. 91.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a>Por. S. \u015awie\u017cawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej<\/em>, Warszawa \u2013 Wroc\u0142aw 2000, s 399.<\/p>\n\n\n\n

Za: Christianitas.org<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eNajpierw nale\u017cy pozna\u0107 j\u0119zyk, nast\u0119pnie nauki praktyczne, bo cnota oczyszcza wzrok ducha, kt\u00f3ry musi by\u0107 niezwykle przenikliwy przy uprawianiu nauk teoretycznych, by dopiero przej\u015b\u0107 do mechanicznych.\u201d[<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":277,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-276","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/276","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=276"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/276\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":285,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/276\/revisions\/285"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/277"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=276"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=276"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bibliotekaaleksandryjska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=276"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}